کشفیات جیرفت

در میان این کشفیات تماشایی، بقایای شهری به طول 5/1 کیلومتر ی که دژ دو طبقه نامتعارف که توسط دیوارهای محافظ با ضخامت 5/10 متر احاطه شده و زیگوراتی همانند زیگورات سومریان که با 17 متر ارتفاع و پی 400 متری در هر طرف، در میان بزرگ ترین زیگورات های دنیای باستان قرار میگیرد، وجود دارد. همچنین گروه موفق به کشف 25 مهر و مهر های استوانه ای دو تا پنج سانتی متری شده اند که تصاویری از گاو نر، بز کوهی، شیر، مار و فیگورهای انسانی و خط بر روی آن نقش بسته است.

سرنوشت آثار مکشوفه

احتمالا تاثیر گذارترین کشفیات مربوط می شود به تعداد قابل توجهی ظرف، جام، پیاله و جعبه که از سنگ هایی نرم، بادوام، خوش تراش و به رنگ خاکستری متمایل به سبز به نام سنگ صابونی chlorite)) ساخته شده اند. ده ها هزار قطعه پیدا شده، اما اکثر آنها توسط افراد محلی غارت شده اند. کشاورزانی که بعد از طوفان سال 2000، اولین کسانی بودند که با قبرهای شش گوش غول پیکر برخورد کردند.

مجید زاده این گونه توضیح می دهد: ( هزاران نفر از مردم در حال حفاری بودند و دلالان عتیقه در پشت سر آنها منتظر بودند  تا به سرعت اشیا را بخرند. کشاورزان گلدان های سنگ صابونی را که در بازارهای بین المللی ارزشی معادل ده ها هزار دلار دارند، در ازای چند کیسه آرد می فروختند.)

نهایتا در پاییز سال 2002، قدم هایی در جهت توقف غارت و قاچاق این آثار برداشته شد و صدها شی قاچاق را توقیف کردند.

مجید زاده می گوید: ( اشیای جیرفت حلقه ای گم شده در شناخت عصر برنزند، زیرا کمک می کنند که توضیح دهیم چرا تعداد زیادی ظرف سنگ صابونی که بر روی همگی آنها تصویرهای یکسانی کنده کاری شده، در سایت های باستان شناسی بسیار دور از هم، از ماری در سوریه تا نیپورواور در بین النهرین، سوچ در ازبکستان و جزیره تاروت در عربستان سعودی و شمال بحرین، ظاهر شده اند.)

تا به حال، مرکز اصلی ساخت این ظرف ها ناشناخته بوده، اگر چه بعضی از آنها احتمالا به صورت محلی ساخته شده اند، اما حجم زیاد این آثار در جیرفت، دلیل بر این است که پرکارترین کارگاه های ساخت اشیای سنگ صابونی در آن جا بوده اند.

کیفیت ساخت نقوش

هنرمندان جیرفت اشیا را با پیکره نگاری عجیب و مبهم می ساختند. بعضی از آنها با لاجوردهایی از افغانستان، عقیق های دره سند، فیروزه و دیگر سنگ های قیمتی، روکاری شده اند.

مجید زاده می گوید: (هنرمندان روشی طبیعت گرایانه در ارائه تصویرها داشته اند که در این عصر، در هیچ جای دیگری دیده نمی شود.)

او اشاره می کند: ( باید مدرسه ای برای آموزش سنگ تراشی وجود می داشته، زیرا وحدتی ظریف در این اشیا، در سراسر پادشاهی دیده می شود. این سطح لالی کیفیت هنری ناگهان از هیچ کجا ظاهر نمی شود. پیشرفت این صنعت باید 300 تا 400 سال طول کشیده باشد.)

داخل یک جام سنگ صابونی خاکستری رنگ، جانوری اساطیری با سرهای در هم پیچیده انسانی و پاهای گاونما که پلنگ هایی را وارونه از دم هایشان نگه داشته کنده کاری شده است، بر سطح سنگی که به صورت کیف زنانه شکل داده شده است، دو مرد عقرب نمای شاخدار دیده می شوند که به طرف هم حرکت می کنند.

جعبه های سنگ صابونی گرد، با تصویری از دروازه های منحنی، دیوارهای بافته شده از نی، زیگورات ها و دیگر جزئیات معما گونه تزیین شده اند، که احتمالا اشاره ای است به آنچه ساختمان های مدفون شده جیرفت به نظر می رسیده اند.

همراه با اشیای سنگ صابونی، سبدهای مرمرین صورتی و نارنجی رنگ، ظرف های مسی کوچک، جام ها و ظرفی مسی که در وسط آن عقابی نشسته است هم وجود دارند که به خوبی مهر سنگی حجاری شده عقاب های قاصد، عقرب ها و زن های عقرب نما هستند.

بسیاری از صحنه های روی ظرف های جیرفت، شباهت بسیاری به خدایان، جانوران و گیاهان تصویر شد بر روی لوحه ها و مهرهای استوانه ای و مجسمه های سومریان دارند.

(ژان پرو) فرانسوی، پیر باستان شناسی خاورمیانه، می گوید: ( جیرفت در من این تصور را ایجاد کرده که ایران تاثیری بسیار بیشتر از آنچه قبلا فکر می کردم بر بین النهرین داشته است.)

چیزی که در مورد اکتشافات جیرفت برای ( کارل لامبرگ - کارلوفسکی) از دانشگاه هاروارد - که در سال 1970، منطقه تپه یحیی در 90 کیلومتری را حفاری کرده - حیرت انگیز است این است که هزاران ظرف خالی تنها به منظور دفن شدن در قبرها برای احترام گذاشتن به مردگان ساخته شده اند. او این گونه اظهار شگفتی می کند: ( این حقیقت که حتی یکی از آنها اثری از روغن، عطر، مواد غذایی، دارو و حتی نشانی از استفاده در خود ندارد، بسیار غریب و بی نظیر است).

پی نوشت

ریچارد کاوینگتون (RichardCovington)، نویسنده مقیم فرانسه، عموما در زمینه فرهنگ، هنر و رسانه در (اینترنشنال هرالد تریبیون)، (لوس آنجلس تایمز)، (اسمیتسونین)، (ریچاردزدایجست) و دیگر نشریات مطلب می نویسد.

این مقاله در مجله (Saudi Aramcoworld) شماره سپتامبر - اکتبر 2007،  صص 2-11 به چاپ رسیده است.

ماهی طلایی و غارتگران محلی

علی رغم سخت گیریها در برابر غارت جیرفت و استخدام تعدادی نگهبان مسلح، دزدی هنوز در این محل ادامه دارد.

این زمستان، هنگامی که مجید زاده مشغول کار بر روی یکی از تپه های شهر بود، به صورت محرمانه خبردار شد که تاراجگران در منطقه ای به فاصله شش کیلومتری مشغول به حفاری هستند. هنگامی که او همراه یکی از نگهبانان به سوی آن گورستان می دوید، متوجه ده ها غارتگر شد که با دیدن او پا به فرار گذاشتند.

یکی از کارگرانش بعدها به او گفت که شایعه شده غارتگران برنامه ریزی کرده بودند تا پیکره یک ماهی طلایی بسیار قیمتی را خارج کنند.

گزارش ها نشان می دهد 200 شی از جمله 30 ظرف سنگ صابونی خوش ساخت از یک منطقه حفاری شده، به دست آمده بود. مجید زاده با ناراحتی می پرسد: ( آیا آن آرامگاه فرمانروای ارت بود؟ از آن جایی که تمام اشیا از محل اصلی خود خارج و ناپدید شده اند، حتی اگر به بازار عتیقه بازگردند، ما هرگز این موضوع را نخواهیم فهمید.)

فرهنگسازی برای مردم محلی

این باستان شناس در روزهای مرخصی به روستاهای اطراف سفر می کند تا در مورد اهمیت جیرفت و آثار بی مانند آن سخنرانی کند. او توضیح می دهد: ( من عکس های اشیا و حفاری هایمان را نشان می دهم و به زبان ساده به روستاییان می گویم که  تمام این کارها به اجداد شما تعلق دارند و میراث شما هستند. شما میراث خود را نمی فروشید. اگر ما این جام هاو ظرف ها را در موزه قرار دهیم، توریس ها جذب می شوند و پول بیشتری از یک یا دو بار فروختن این اشیا به شما می رسدو شما و فرزندانتان از توریست ها  تحصبلات سود خواهید برد). کم کم ، مردم بیشتر متوجه ارزش فرهنگی این کشفیات شدند.

در بازار بین المللی هنری، داستان متفاوتی در جریان است. موزه ها و مجموعه دارهای خصوصی خیلی زود به ارزش فرهنگی، حسی و علی الخصوص مادی این اشیا، که مجیدزاده مطمئن است از جیرفت دزدیده شده اند، پی بردند. او می گوید: (من اینترنت و کاتالوگ هاو بروشورهای حراج ها را جست وجو کردم و از دیدن اینکه موزه هایی در سوئیس، ژاپن، ترکیه، پاکستان و جاهای دیگر اقدام به خرید این اشیا می کردند، بسیار حیرت زده شدم).

مراقبت از جیرفت یک وظیفه مهم برای مجیدزاده و گروهش است که 250 منطقه باستان شناسی جداگانه را در سرزمینی به اندازه اتریش یا کارولینای جنوبی کشف کردند.

دیگر باستان شناسان، در کوه های پر از جنگل در 150 کیلومتری شمال جیرفت، معدن مسی را کشف کردند ک احتمالا، سنگ معدن مورد نیاز اشیای برنزری و مسی را که در منطقه جیرفت کشف شده تامین می کرده است. اما تا کنون، هیچ کس اشاره ای به معدن سنگ صابونی نکرده است. پزئومورفولوژیست فرانسوی، ( اریک فوشه)، متخصص گروه در زمینه مطالعه طبقه های زیرین محوطه های باستان شناسی چیز دیگری کشف کرد، چیزی که مزیت بسیار بزرگی برای منطقه جیرفت نسبت به بین النهرین محسوب می شود: آب، یک شبکه چاه آرتزین که حتی هنگامی که هلیل رود خشک می شد، آب فراوانی برای آبیاری و نوشیدن تامین می کرد.

فوشه میگوید: ( با این منبع آب، ساکنان جیرفت کشت و زرع درختان پرانرژی خرما را بیشتر از غلات دلتای رود دجله و فرات گسترش دادند. درختان خرما همچنین سایه مورد نیاز باغداری را تامین می کنند.)

این دانشمند اسرار میکند: ( بنابراین احتمال بسیار دارد که مردم جیرفت خیلی راحت تر از ساکنان بین النهرین، کشاورزی را گسترش داده باشند.) سال بعد فوشه بر روی کاوشهایی عمیق تر برنامه ریزیکرد تا بقایای قدیمی تری را که بر اثر جابجایی های مکرر طبقات زمین مدفون شده، مکان یابی کند.

او می گوید: ( ما بر اساس عکس های هوایی که تغییرات گذشته زمین را نشان می دهد، انتظار داریم زیستگاه های قدیمی تری را که از سطح قابل رویت نیستند، پیدا کنیم.)

محوطه ابتدایی جیرفت تشکیل شده بد از دو تپه جدا از هم به نامهای کنار صندل A وB   که به ترتیب 13 و 21 متر ارتفاع دارند. باستان شناسان مهرهای حامل نوشته ها را از صندل B کشف کردند.باستان شناسان به منظور کشف بقایای دژ پنجره ای دو طبقه با بنایی حدود 5/13 هکتار، تا عمق 9 متر در کنار صندل B حفاری کرده اند.

مجیدزاده حدس می زند این عمارت با ابهت زمانی مرکز اداری شهر و شاید یک معبد یا قصر بوده است.

پیدا کردن نمای سردر ساختمان بسیار سخت بود، اما برای پیدا کردن یک ورودی، گروه مجبور شد هفته ها در خاکی که بر اثر هزاران سال شست و شوی باران سخت و فشرده شده بود، حفاری کند.

مجید زاده شکایت می کند: ( این گل مثل سنگ است. تیشه در /آن فرو نمی رود.)

این زمستان، آنها به چیزی برخوردند که به نظر دروازه اصلی شهر می آمد: یک ورودی سفالی هندسی که بسیار شبیه به جزئیات معماری ترسیم شده بر ظرف های صابونی بود.

گروه همچنین دومین دیوار و بقایایی از سومین دیوار، به همراه گودال هایی که خانه ها و ساختمان های عمومی قابل ملاحظه دیگر و احتمالا یک مرکز تجاری در آن به چشم می خورد،کشف کرد.

مجید زاده می گوید: ( ما می دانیم این نیز یک بنای یادبود است، زیرا این آجرها بزرگ تر آجرهایی هستند که درخانه استفاده می شده.)

طبق نظر باستان شناسان، زیگورات عظیمی که در کنار صندل A وجود داشته، شاهکار عظیمی در مهندسی بوده و ساخت آن نیاز به چهار تا پنج میلیون آجر داشته است. این نیز احتمالا به مانند همتای سومری اش دارای ساختاری پنهانی، پلی بین زمین و آسمان بوده و در نوک آن نیز احتمالا اتاقی وجود داشته که خدای محافظ شهر با همسر زمینی خودش که اغلب همسر یا دختر فرمانده بود، به عشق بازی می پرداخت.

اگر چه در مورد اعتقادات و تشریفات مذهبی ساکنان جیرفت اطلاع کمی به دست آمده، اما مجید زاده اعتقاد دارد که انجام مراسم تدفین مرده که در آثار باستانی ترسیم شده، به مذهبی رسمی اشاره می کند که طبقه روحانی آن می توانست بر کار هنرمندان نظارت کند. از آن جایی که در حماسه باستانی بین النهرین (گیلگمش) به مردهای عقرب نما نظیر آنچه بر گلدان های سنگی جیرفت کنده شده، اشاره می شود، باستان شناسان حدس می زنند قسمت هایی از حکایت های (گیلگمش) در جیرفت اتفاق افتاده و حتی شاید خاستگاه آنها جیرفت بوده.

تجارت و بازرگانی در جیرفت

یکی دیگر از کشف های مهم فصل های اخیر، کشف استخوان کوسه ماهی ها و صدف هایی از منطقه ای در خلیج فارس در 200 کیلو متری جنوب جیرفت، توسط مراجان مشکور، محقق ایرانی مقیم فرانسه بود. این کشف مجیدزاده را متقاعد کرد که بازرگانان جیرفت در جاده تجارتی که به خلیج فارس منتهی می شد و از بین النهرین می گذشت، رفت و آمد و ظرف های سنگ ثابونی، لاجورد و دیگر سنگ های قیمتی و پارچه های بافته شده در جیرفت را معامله می کردند.

مجید زاده حتی در این مراحل ابتدایی معتقد است برای عوض کردن بعضی از اعتقادات بنیادی در مورد باستان شناسی خاورمیانه، شواهد کافی در دست دارد. او می گوید: ( احتمالا رد گنجینه پادشاهی که در سال 1920 توسط لئونارد وولی در پایتخت قدیمی سومریان، شهر اور، پیدا شده - که شامل تمثال بر کوهی رو کاری شده با صدف است که برگ های درخت طلایی را گاز می زند - به کارگاه های جیرفت می رسد. حتی شاید گلدان های سنگ صابونی اوروک، ماری و سوچ نیز این چنین باشند).

پیتمن می گوید: ( ما مطمئن نیستیم تکه های طلا از جیرفت آمده باشند، اما به روشنی ثابت شده بعضی از قطعات سنگ صابونی کشف شده، از جنوب شرقی ایران صادر شده است.)

جیرفت؛ تمدنی همتراز سومر

مجیدزاده می گوید: ( سه سال پیش، من با این باور عمومی که بین النهرین مهد تمدن است موافق بودم، اما الان نظرم به جیرفت که در روزهای اوج خود به اهمیت تمدن سومری بوده، تغییر پیدا کرده.)

این مقایسه، زنگ ها را برای افرادی که در این زمینه کار میکنند به صدا درمی آورد. کارلوفسکی یکی از کسانی است که به این قضیه شک دارند. این استاد دانشگاه هاروارد در عین اینکه اهمیت کشف جیرفت و ظرف های سنگ صابونی را تصدیق می کند، در مورد اغراق هشدار می دهد: ( اگر بگوییم که جیرفت قدیمی ترین تمدن شرق است، پا را از حد فراتر گذاشته ایم. بر اساس شواهد واقعی که تا حالا به دست آمده، چیزی قبل از 2500 قبل از میلاد که هزار سال بعد از تمدن جنوب بین النهرین بوده، پیدا نشده است.)

مجیدزاده مدعی است سفال هایی که در جیرفت یافته شده با سفال های تپه یحیی در 2800 قبل از میلاد قابل مقایسه است. او استدلال می کند که برای هنرمندان جیرفت بیش از 500 سال طول کشیده تا به آن درجه از مهارت برسند که رشک انمرکار پادشاه را در 2500 پیش از میلاد برانگیزند. این استنتاج تاریخ جیرفت را به 3000 پیش از میلاد می رساند.

متاسفانه از آنجایی که هیچ ردی از بقایای ارگانیک در هیچ ی از اشیای کشف شده به دست نیامده، امکان انجام تست کربن - که معتبرترین روش برای اندازه گیری سن اشیا است - بر روی گلدان و ظرف ها نیست.

کارلوفسکی و دیگارن از بحث های مجیدزاده ناراضی اند. او می گوید: (این اغراق و تحریف در تاریخ باستان است که بخواهیم جیرفت را هم ردیف سومر، مصر و تمدن دره سند قرار بدهیم.)

کارلوفسکی بر اساس آنالیزهای شیمیایی خودش بر روی اشیا سنگ صابونی تاروت، بین النهرین و جاهای دیگر، بیان می کند که سنگ هایی که از آن مکان یافت می شود، از همان محل استخراج شده اند؛ اگر چه از این ادعا که سفال های جیرفت صادر می شده آگاه است.

او بیان میکند: ( اینکه جیرفت مرکز ساخت تعداد قابل توجهی ظرف سنگی صابونی بوده بسیار روشن است، اما اینکه بگوییم ظرف های یافت شده در بین النهرین، شبه جزیره عربستان و فلات ایران از جیرفت می آمده، آشکارا اشتباه است.)

مجید زاده این گونه پاسخ می دهد که ممکن است ظرف های سنگ صابونی به راستی در جای دیگری ساخته شده باشند، اما به وسیله صنعتگرانی که تقلید می کرده اند یا سنگ تراشانی که اصالت جیرفتی داشت اند و یا هنرمندان محلی که از شیوه جیرفتی پیروی می کرده اند.

(رمی بوشارلا) مدیرمرکز فرانسوی تحقیقات علمی در تهران، احتمال می دهد که جیرفت ظرف های سنگ صابونی به بین النهرین و جاهای دیگر صادر می کرده. وی می گوید: ما هنوز به درستی نمی دانیم که مردم بین النهرین خلاقیت خودشان را بر روی سنگ هایی که ناتمام باقی مانده اند به کار برده اند یا این پیکره نگاری ها در اصل متعلق به جیرفت است.

علیزاده با اینکه هنرمندان جیرفت به راحتی می توانستند به بین النهرین و جاهای دیگر خاورمیانه سفر کنند موافق است، اما بعضی از ادعاهای اغراق شده مجید زاده از جمله این را که تمدن جیرفت قدیمی تر از تمدن سومر است، رد میکند.

بعد از اینکه آزمایش هایی بر روی خط موجود بر مهرهای مکشوفه در ماه فوریه انجام شد، اکنون این باستان شناس در اعتبار و سندیت آن تردید دارد. او می گوید: ( در مقایسه با نظام پیشرفته نوشتاری که پیش از این در سرزمین های 2500 سال پیش از میلاد وجود داشته، آثار جیرفت مجموعه ای نوشتارهای مبهم ارائه می دهد.)

علیزاده اظهار می دارد: ( به دلیل تعداد حیرت انگیز ظرف های سنگ صابونی که در جیرفت یافت شده ، شور و اشتیاق زیادی در مورد این محل وجود دارد، اما مشکل این است که چیزی از سازندگان این اشیا نمی دانیم. شباهت این اشیا با طرح های یافته شده در تمدن عیلامی آشکار است، اما این درست نیست که در این شرایط، جیرفت را تمدن بنامیم. داشتن یک کارگاه تولیدی بزرگ، این سایت را دارای ویژگی های تمدن نمی کند.)

بوشارلا می گوید: ( شایدآنچه بسیار هیجان انگیز تر از کاسه های سنگ صابونی زیبا و جام ها است، ساختمان ها و زیستگاه های جدید حفاری شده ای باشد که بعد از اطلاعات کمی که در مورد ساکنان جیرفت وجود داشت به دست آمده است. ما اکنون به دومین مرحله از اکتشافات که از ورای اشیای زیبا به شناخت فرهنگ سطوح بالای تشکیلات اجتماعی و مهارت های تکنیکی آن میل می کند، وارد می شویم.)

صرف نظر از تاثیری که نهایتا این سایت بر روی باستان شناسی خاورمیانه می گذارد، هیچ شکی نیست که جیرفت برنامه اصلی اساتید و فارغ التحصیلان ایرانی برای همکاری با باستان شناسان بین المللی، علی الخصوص فرانسوی و آمریکایی به حساب می آید.

ارت؛ شهری در حاشیه هلیل رود

او بعنوان نویسنده کتاب سه جلدی (تاریخ بین النهرین) و یک استاد معتبر ایرانی در زمینه مطالعات مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد از مدت ها پیش این فرضیه را داده بود که جیرفت همان سرزمین افسانه ای (اَرَت) (Aratta) ، قلمرو بلند آوازه و گم شده عصر برنز است.

او تحقیق در این زمینه را در سال 1976 به عنوان دانشجوی دوره دکترا در دانشگاه شیکاگو شروع کرد و در مقاله ای که انتشار داد به این موضوع اشاره کرد که ارت که صنایع دستی باشکوهش را به بین النهرین صادر می کرده در جنوب شرقی ایران قرار دارد.

طبق متن های مربوط به 2100 پیش از میلاد، ارت منطقه ای بود با تزیینات مجلل و پر زرق و برق با دژی که برج و باروی آن از لاجورد سبز و برج های مرتفع آن از آجرهایی به رنگ قرمز روشن ساخته شده بود.

آثار هنری ارت چنان قابل توجه بود که در سال 2500 پیش از میلاد پادشاه سومریان، انمرکار (Enmerkar)، پیغامی به فرمانروای ارت فرستاد و درخواست کرد هنرمندان، صنعتگران و معماران به منظور ساخت معبدی برای احترام به اینَنَ (Inanna)، الهه باروری و جنگ به پایتخت او اعزام شوند. انمرکار نامه اش را خطاب به اینن می نویسد: ((خواهر من از برای اوروک، ارت را بر آن دار که ماهرانه بر روی طلا و نقره جات برای من کار کنند. آجرهایی از لاجورد شفاف {برای من آماده کنند}، لاجورد شفاف و زجاجی)).

مجید زاده می گوید: وقتی تصور کنیم که اوروک (Uruk)، قلب تمدن سومریان بوده و پادشاه آن از فرمانروای دیگری که در حدود 2000 کیلومتر از او دورتر بوده، هنرمندانش را درخواست کرده آن موقع است که متوجه می شویم کیفیت کار آنها تا چه اندازه شگفت انگیز بوده. این هنرمندان باید در همه جا شناخته شده بوده باشند. امروز در ذهن من هیچ تردیدی در اینکه جیرفت همان ارت بوده وجود ندارد.

تنی چند از همکاران از جمله کتیبه شناس فرانسوی، (فرانسوا والا)، که جیرفت را با پادشاهی عیلام در جنوب ایران مقایسه می کند با او هم عقیده اند. اما تاکنون هیچ چیز ثابت نشده  و دگیران اطمینان کمتری دارند.

عباس علیزاده باستان شناس ایرانی موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو می گوید: همیشه وقتی شروع به احیای مکان های جغرافیایی واقعی که بر پایه  افسانه و اساطیر هستند می کنید، مثل این می ماند که در آبی عمیق غوطه ور هستید. بعضی از محققان بر این باورند که ارت در آذربایجان است بعضی می گویند بلوچستان یا خلیج فارس، این موضوعی مبهم است.

حتی اگر این نتیجه به دست بیاید که جیرفت، ارت نیست، هنوز راهنمای موثری برای درک بهتر عصری است که خط برای اولین بار در آن جوانه زد و بازرگانان ادویه جات و حبوبات و طلا و لاجورد و آرا و ایده ها را از نیل به سند منتقل می کردند.

(هالی پیتمن) استاد تاریخ هنر دانشگاه پنسیلوانیا یکی از محققان رو به افزایش غیر ایرانی است که اجازه داده شده به داخل کشور بیایند. او می گوید: جیرفت به روشنی یک مجموعه بسیار مهم است اگر چه نه به اندازه تمدن های بین النهرین، مصر و دره سند. این یک تمدن مستقل محلی مربوط به عصر برنز با تعداد زیادی کلونی در اندازه های مختلف است که ما تازه شروع به کاوش و کشف آن کرده ایم. این کشفیات از دیگر تمدن های مورد مطالعه هزاره سوم پیش از میلاد بسیار قدیمی ترند. اما به یاد داشته باشید که 50 تیم باستان شناسی به مدت صد سال در بین النهرین حفاری کردند در حالی که در جیرفت یک تیم به مدت کمتر از دو فصل به کاوش پرداخت

پی نوشت

ریچارد کاوینگتون (RichardCovington)، نویسنده مقیم فرانسه، عموما در زمینه فرهنگ، هنر و رسانه در (اینترنشنال هرالد تریبیون)، (لوس آنجلس تایمز)، (اسمیتسونین)، (ریچاردزدایجست) و دیگر نشریات مطلب می نویسد.

این مقاله در مجله (Saudi Aramcoworld) شماره سپتامبر - اکتبر 2007،  صص 2-11 به چاپ رسیده است.